Μέση Ανατολή: Από το «τεντωμένο σχοινί» των αγορών, μέχρι το πυρηνικό θρίλερ και το δίλημμα της Τεχεράνης

Η Μέση Ανατολή μπαίνει ξανά σε ζώνη υψηλού κινδύνου, με το Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα Στενά του Ορμούζ να βρίσκονται στο επίκεντρο μιας νέας κρίσης που απειλεί να ξεφύγει από τον έλεγχο.

Η εύθραυστη προσπάθεια αποκλιμάκωσης στον Περσικό Κόλπο δοκιμάζεται σοβαρά, καθώς τα νέα επεισόδια στην περιοχή, οι επιθέσεις σε εμπορικά πλοία, οι αμερικανικές απαντήσεις και οι ιρανικές προειδοποιήσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο τον φόβο μιας ευρύτερης σύγκρουσης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται το πιο κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα για την παγκόσμια ενέργεια, τα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί διέρχεται μεγάλο μέρος του πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου που τροφοδοτεί τις διεθνείς αγορές, γεγονός που μετατρέπει κάθε κίνηση στρατιωτικής ή πολιτικής κλιμάκωσης σε απειλή με άμεσο οικονομικό αντίκτυπο.

Το πέρασμα που κρατά σε αγωνία τις αγορές

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά «σημεία ασφυξίας» στον πλανήτη. Πρόκειται για τη στενή θαλάσσια δίοδο που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και, μέσω αυτού, με την Αραβική Θάλασσα. Η γεωγραφία του σημείου είναι από μόνη της εκρηκτική. Στη μία πλευρά βρίσκεται το Ιράν και στην άλλη το Ομάν, ενώ από τα νερά του περνούν καθημερινά δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν πετρέλαιο και ενεργειακά προϊόντα από χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κουβέιτ, το Κατάρ, το Ιράκ και το Ιράν.

Αυτό σημαίνει ότι μια παρατεταμένη κρίση ή ένας σοβαρός περιορισμός της ναυσιπλοΐας δεν θα έμενε τοπικό πρόβλημα. Θα μπορούσε να προκαλέσει αναταράξεις στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου, να επηρεάσει τις μεταφορές, να αυξήσει το κόστος ενέργειας και να ανοίξει νέο μέτωπο ανησυχίας για την Ευρώπη.

Η εύθραυστη αποκλιμάκωση απειλείται

Η σημερινή ένταση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι διπλωματικές προσπάθειες για αποκλιμάκωση εμφανίζονταν ήδη εύθραυστες. Η πρόσφατη συνεννόηση ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη είχε στόχο να περιορίσει τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης σύγκρουσης, όμως τα γεγονότα στον Περσικό Κόλπο δείχνουν ότι το πλαίσιο παραμένει ασταθές.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατηγορούν το Ιράν για επιθετικές ενέργειες κατά της ναυσιπλοΐας και στρατιωτικών ή εμπορικών στόχων στην περιοχή, ενώ η Τεχεράνη επιμένει ότι υπερασπίζεται τα συμφέροντά της και την κυριαρχία της στο στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα. Το αποτέλεσμα είναι ένα επικίνδυνο παιχνίδι ισχύος, στο οποίο κάθε πλήγμα, κάθε απάντηση και κάθε προειδοποίηση μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις.

Γιατί το Ιράν επιμένει στα Στενά του Ορμούζ

Για την Τεχεράνη, τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα θαλάσσιο πέρασμα. Είναι ένα από τα ισχυρότερα γεωπολιτικά της χαρτιά. Το Ιράν γνωρίζει ότι η δυνατότητα να επηρεάζει τη ναυσιπλοΐα στην περιοχή του δίνει διαπραγματευτικό βάρος απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και τις χώρες του Κόλπου. Κάθε απειλή για περιορισμό της διέλευσης των πλοίων μεταφέρεται σχεδόν αμέσως στις αγορές ενέργειας και αυξάνει την πίεση στη διεθνή κοινότητα.

Η ιρανική στρατηγική στηρίζεται ακριβώς σε αυτή την ευαισθησία: όσο περισσότερο οι αγορές φοβούνται μια διαταραχή στη ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου, τόσο περισσότερο αυξάνεται το κόστος μιας ευθείας σύγκρουσης με την Τεχεράνη.

Το πυρηνικό θρίλερ στο βάθος της κρίσης

Πίσω από την ένταση στον Περσικό Κόλπο βρίσκεται και το μεγάλο, άλυτο ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Η Δύση ζητά εγγυήσεις ότι η Τεχεράνη δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο, ενώ το Ιράν επιμένει ότι το πρόγραμμά του έχει ειρηνικό χαρακτήρα και συνδέεται με την ενεργειακή και τεχνολογική του αυτονομία.

Ωστόσο, η στρατιωτική ένταση στην περιοχή, οι επιθέσεις, οι κυρώσεις και οι αμοιβαίες απειλές καθιστούν ολοένα πιο δύσκολη την επιστροφή σε σταθερή διαπραγμάτευση. Κάθε νέο επεισόδιο στον Κόλπο απομακρύνει το ενδεχόμενο ουσιαστικής συμφωνίας και ενισχύει τις πιο σκληρές φωνές και στις δύο πλευρές.

Οι ΗΠΑ στέλνουν μήνυμα αποτροπής

Η Ουάσινγκτον επιχειρεί να δείξει ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να ελέγξει μονομερώς την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Οι αμερικανικές κινήσεις έχουν ως στόχο να στείλουν μήνυμα αποτροπής, τόσο προς την Τεχεράνη όσο και προς τους συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή. Για την Ουάσινγκτον, η ελεύθερη διέλευση από τα Στενά αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για τη σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας.

Την ίδια ώρα, όμως, κάθε στρατιωτική απάντηση αυξάνει τον κίνδυνο μιας μεγαλύτερης ανάφλεξης. Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν οι δύο πλευρές μπορούν να διατηρήσουν τον έλεγχο της κλιμάκωσης ή αν η κρίση θα οδηγηθεί σε νέο, πιο επικίνδυνο επίπεδο.

Ο φόβος για νέα ενεργειακή κρίση

Η Ευρώπη παρακολουθεί με ιδιαίτερη ανησυχία τις εξελίξεις. Παρότι μεγάλο μέρος των ενεργειακών ροών μέσω Ορμούζ κατευθύνεται κυρίως προς την Ασία, οι διεθνείς τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου επηρεάζονται συνολικά από κάθε αναταραχή στο συγκεκριμένο σημείο.

Μια παρατεταμένη κρίση θα μπορούσε να οδηγήσει σε άνοδο των τιμών, αύξηση του κόστους μεταφορών και νέα πίεση στους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις. Για χώρες που ήδη αντιμετωπίζουν αυξημένες ενεργειακές ανάγκες λόγω καύσωνα και υψηλής ζήτησης, ο κίνδυνος νέας αναταραχής στις αγορές δεν είναι αμελητέος.

Η ανησυχία δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο. Το Κατάρ, ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο, χρησιμοποιεί επίσης τη συγκεκριμένη θαλάσσια οδό για τις εξαγωγές του. Αυτό σημαίνει ότι η κρίση στο Ορμούζ μπορεί να επηρεάσει και την αγορά LNG, σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή ασφάλεια παραμένει κορυφαίο ζήτημα για την Ευρώπη.

Οι χώρες του Κόλπου σε δύσκολη θέση

Ιδιαίτερα δύσκολη είναι η θέση των χωρών του Κόλπου, οι οποίες βρίσκονται ανάμεσα στην ανάγκη να διατηρήσουν ανοικτούς τους ενεργειακούς διαδρόμους και στον φόβο ότι μια ευρύτερη σύγκρουση θα μπορούσε να πλήξει άμεσα το έδαφος και τις υποδομές τους.

Το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία έχουν κάθε λόγο να αποτρέψουν την κλιμάκωση, καθώς μια ανάφλεξη στην περιοχή θα μπορούσε να πλήξει λιμάνια, εγκαταστάσεις πετρελαίου, βάσεις και εμπορικές ροές. Παράλληλα, όμως, οι χώρες αυτές παραμένουν στενά συνδεδεμένες με την αμερικανική στρατηγική ασφάλειας στον Κόλπο, γεγονός που τις καθιστά ευάλωτες σε περίπτωση αντιπαράθεσης ΗΠΑ - Ιράν.

Το δίλημμα της Τεχεράνης

Το Ιράν επιχειρεί να δείξει ότι δεν μπορεί να αγνοηθεί. Θέλει να διατηρήσει πίεση στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους συμμάχους τους, αλλά χωρίς να προκαλέσει μια σύγκρουση που θα μπορούσε να αποβεί καταστροφική και για το ίδιο. Αυτό είναι το μεγάλο δίλημμα της Τεχεράνης: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η επίδειξη ισχύος χωρίς να οδηγήσει σε πλήρη στρατιωτική αντιπαράθεση;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Το ιρανικό καθεστώς χρειάζεται να εμφανίζεται ισχυρό στο εσωτερικό, να αποτρέπει πιέσεις από το εξωτερικό και να διατηρεί διαπραγματευτικά χαρτιά. Ταυτόχρονα, όμως, μια εκτεταμένη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστια οικονομική, πολιτική και στρατιωτική πίεση.

Τι σημαίνει η κρίση για την Ευρώπη

Για την Ευρώπη, η κρίση στον Περσικό Κόλπο έρχεται σε μια περίοδο αυξημένης ευαισθησίας. Η ενεργειακή ασφάλεια παραμένει ανοιχτή πληγή μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, ενώ οι ευρωπαϊκές οικονομίες προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στον πληθωρισμό, το κόστος παραγωγής και τη μετάβαση σε πιο καθαρές μορφές ενέργειας.

Ένα νέο σοκ στις τιμές του πετρελαίου ή του φυσικού αερίου θα μπορούσε να αναζωπυρώσει πιέσεις στην αγορά, να επηρεάσει τα καύσιμα, τις μεταφορές και την ηλεκτροπαραγωγή και να δημιουργήσει πολιτικό κόστος για τις κυβερνήσεις. Γι’ αυτό και οι Βρυξέλλες παρακολουθούν τις εξελίξεις όχι μόνο ως ζήτημα εξωτερικής πολιτικής, αλλά και ως πιθανή οικονομική απειλή.

Τα τρία σενάρια για την επόμενη ημέρα

Το πρώτο σενάριο είναι η ελεγχόμενη αποκλιμάκωση. Σε αυτή την περίπτωση, οι εμπλεκόμενες πλευρές περιορίζουν τις κινήσεις τους, οι δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν ανοικτοί και η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ συνεχίζεται με αυξημένα μέτρα ασφαλείας.

Το δεύτερο σενάριο είναι η παρατεταμένη ένταση χαμηλής έντασης. Δηλαδή, συνεχείς προειδοποιήσεις, περιορισμένα επεισόδια, επιθέσεις ή παρενοχλήσεις πλοίων, χωρίς όμως πλήρη στρατιωτική σύγκρουση. Αυτό το σενάριο θα ήταν αρκετό για να κρατήσει τις αγορές σε νευρικότητα. Το τρίτο και πιο επικίνδυνο σενάριο είναι η γενικευμένη κλιμάκωση. Ένα σοβαρό πλήγμα, θύματα ή λάθος υπολογισμός θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ανοιχτή αντιπαράθεση, με απρόβλεπτες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή και την παγκόσμια οικονομία.

Γιατί το Ιράν επιστρέφει στο επίκεντρο

Η κρίση στον Περσικό Κόλπο δείχνει ότι το Ιράν παραμένει ένας από τους πιο κρίσιμους παράγοντες αστάθειας αλλά και ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Το πυρηνικό πρόγραμμα, οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η επιρροή σε περιφερειακούς συμμάχους, η θέση στα Στενά του Ορμούζ και η δυνατότητα να επηρεάζει τις ενεργειακές αγορές καθιστούν την Τεχεράνη παίκτη που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει. Το ερώτημα είναι αν η διεθνής διπλωματία μπορεί να προλάβει μια νέα ανάφλεξη ή αν ο Περσικός Κόλπος θα γίνει ξανά το σημείο από το οποίο θα ξεκινήσει μια ευρύτερη παγκόσμια κρίση.

Η νέα ένταση γύρω από το Ιράν δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο σε μια μακρά περιφερειακή αντιπαράθεση. Είναι μια κρίση με παγκόσμιες προεκτάσεις. Αν τα Στενά του Ορμούζ γίνουν ξανά πεδίο στρατιωτικής πίεσης, το κόστος δεν θα μείνει στη Μέση Ανατολή. Θα περάσει στις αγορές, στις τιμές της ενέργειας, στις μεταφορές και τελικά στην καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.

Γι’ αυτό και ο συναγερμός στον Περσικό Κόλπο αφορά πολύ περισσότερους από τους άμεσους πρωταγωνιστές του. Αφορά την παγκόσμια οικονομία, την ενεργειακή ασφάλεια και την πιθανότητα μιας νέας διεθνούς κρίσης σε μια περίοδο που ο πλανήτης δεν αντέχει άλλη ανάφλεξη.

Διαβάστε ακόμη

Η «κρυφή» συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν για το Ορμούζ και η οργή του Ισραήλ για τον Λίβανο

Οι πυρκαγιές στα χρόνια της κλιματικής κρίσης - Μελετώντας την πυρογεωγραφία

Τζάκρη για ΠΑΣΟΚ που ετοιμάζει και άλλες κινήσεις, το γυναικείο στοίχημα της ΕΛΑΣ και η συνάντηση Σαμαρά με Γκιλφόιλ που θορύβησε το Μαξίμου

Eurostat: Η Ελλάδα πρώτη στην Ευρώπη στις καθυστερήσεις πληρωμών για ενοίκια, δάνεια και λογαριασμούς